(SHTT) - Luật SHTT sửa đổi 2025 đánh dấu bước ngoặt khi lần đầu “tài sản hóa” sở hữu trí tuệ, cho phép startup định giá, hạch toán và dùng sáng chế, công nghệ, AI như tài sản bảo đảm. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra bài toán quản trị tài sản trí tuệ trong kỷ nguyên kinh tế tri thức.
Khi “kho báu vô hình” bắt đầu có giá thị trường
Trong suốt nhiều thập kỷ, một nghịch lý tồn tại dai dẳng trong nền kinh tế Việt Nam: các startup sở hữu công nghệ độc đáo, các nhà khoa học nắm giữ sáng chế có giá trị, nhưng tất cả những thứ đó - khi đặt lên bàn đàm phán với ngân hàng hay nhà đầu tư - đều bị xem là “vô hình”, không thể hạch toán, không thể thế chấp. Phát minh của trí tuệ con người, nghịch thay, lại không được đối xử như một tài sản thực sự.
Cuộc cách mạng pháp lý diễn ra vào ngày 10/12/2025 đã thay đổi điều đó. Quốc hội khoá XV thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ với tư tưởng chính, theo lời Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, là: sở hữu trí tuệ phải biến kết quả nghiên cứu thành tài sản để có thể giao dịch; phải trở thành tài sản của doanh nghiệp, có thể định giá, mua bán, được hạch toán vào báo cáo tài chính và sử dụng làm tài sản bảo đảm để vay vốn, góp vốn, đặc biệt đối với tài sản công nghệ mới, công nghệ số, AI.
Điều 8a - Điều khoản nhỏ, cách mạng lớn
Trái tim của lần sửa đổi này là một điều khoản hoàn toàn mới. Luật bổ sung Điều 8a, lần đầu xác định quyền SHTT là một loại tài sản có thể quản trị nội bộ, dùng để góp vốn, thế chấp, đầu tư, giao dịch thương mại; Nhà nước khuyến khích khai thác quyền SHTT để huy động vốn và phát triển sản xuất, kinh doanh.
Cơ chế vận hành của điều khoản này rất thực dụng. Đối với các tài sản chưa đủ điều kiện ghi nhận trên bảng cân đối kế toán, Luật quy định được theo dõi trong sổ sách riêng về tài sản trí tuệ, có thể tự định giá nhưng chỉ có giá trị nội bộ. Cách làm này nhằm thúc đẩy doanh nghiệp chủ động thống kê, quản lý đầy đủ các tài sản trí tuệ của mình.
Đây không phải là một điều chỉnh kỹ thuật đơn thuần. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy chủ yếu là bảo vệ quyền sang tài sản hóa, thương mại hóa và thị trường hóa sở hữu trí tuệ, đồng bộ với các luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghệ số, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo. Sở hữu trí tuệ theo đó trở thành công cụ cạnh tranh chiến lược của doanh nghiệp và quốc gia.
Điểm thực thi đáng chú ý: Luật sửa đổi khẳng định rõ quyền sở hữu trí tuệ là tài sản có thể định giá, góp vốn, chuyển nhượng và khai thác thương mại. Sáng chế, đặc biệt, được luật hóa như một loại tài sản có khả năng định giá, giao dịch và bảo đảm nghĩa vụ tín dụng.
Quy trình thẩm định sáng chế - Bứt phá về tốc độ
Song song với việc mở rộng phạm vi tài sản hóa, Luật SHTT sửa đổi 2025 còn cải cách quyết liệt thủ tục hành chính. Thời gian thẩm định nội dung sáng chế được rút ngắn từ 18 tháng xuống còn 12 tháng và bổ sung cơ chế thẩm định nhanh trong 3 tháng, thể hiện bước cải cách mạnh mẽ.
Với startup - những đơn vị sống chết bằng tốc độ - đây là thay đổi có ý nghĩa sống còn. Thay vì phải chờ đợi gần hai năm để sáng chế được bảo hộ và từ đó mới có thể đưa vào bảng cân đối tài sản, nay có thể rút ngắn thời gian bảo hộ xuống còn 1/3 - đủ để tranh thủ một vòng gọi vốn quan trọng.
Thách thức thực thi: Khi pháp lý vẫn “đi trước thực tiễn”
Luật đã mở đường, nhưng con đường đó chưa hoàn toàn trải nhựa. Các đại biểu Quốc hội trong quá trình thẩm tra dự luật đã thẳng thắn chỉ ra những khoảng trống cần lấp đầy.
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn (Hải Phòng) đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo cần quy định rõ chủ thể được quyền định giá có bắt buộc phải thông qua các tổ chức định giá hay không; tiêu chí xác định giá trị là gì và phân loại theo loại hình sở hữu trí tuệ ra sao. Nội dung này cần giao cho một bộ chuyên ngành xây dựng chuẩn định giá theo các thông lệ quốc tế và thành lập Trung tâm định giá tài sản trí tuệ quốc gia.
Đây là bài toán thực tế mà bất kỳ startup AI nào cũng đang đối mặt: một thuật toán học máy được công ty phát triển trong 3 năm, tiêu tốn hàng tỷ đồng - định giá nó bao nhiêu? Theo chuẩn mực nào? Ai có thẩm quyền xác nhận con số đó đủ tin cậy để ngân hàng chấp nhận thế chấp?
AI và sở hữu trí tuệ - Cuộc chơi mới đặt quy tắc mới
Trong bối cảnh AI đang lan rộng vào mọi ngành nghề, Luật SHTT sửa đổi 2025 đã đặt ra nguyên tắc quan trọng cho kỷ nguyên số. Trí tuệ nhân tạo không phải là chủ thể quyền sở hữu trí tuệ, sản phẩm do AI tự tạo ra mà không có sự sáng tạo của con người sẽ không được bảo hộ. Trường hợp con người sử dụng AI như công cụ và có đóng góp sáng tạo thực chất thì vẫn được xem là tác giả, nhà sáng chế.
Bên cạnh đó, luật mở ra một hành lang quan trọng cho phát triển AI: Tổ chức, cá nhân được sử dụng văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền sở hữu trí tuệ đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, với điều kiện việc sử dụng này không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả.
Định giá TSTT - Bài học từ thế giới
Hàn Quốc đã xây dựng Sàn giao dịch công nghệ quốc gia (KTRS) từ năm 2009, giúp các doanh nghiệp vừa và nhỏ định giá và giao dịch IP một cách minh bạch. Đài Loan có hệ thống IP Valuation với bộ chỉ số gồm 40+ tiêu chí phân loại. Israel - quốc gia có tỷ lệ sáng chế/đầu người cao nhất thế giới - cho phép IP được dùng như tài sản chính trong các deal M&A công nghệ.
Việt Nam đang đi đúng hướng. Câu hỏi chỉ còn là tốc độ xây dựng hạ tầng định giá và niềm tin thị trường vào con số được tạo ra.
Lời kết
Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định khoa học công nghệ không chỉ dừng ở nghiên cứu mà phải đi vào thực tiễn, tạo ra giá trị kinh tế trực tiếp. Điều 8a của Luật SHTT sửa đổi 2025 chính là cây cầu nối giữa phòng thí nghiệm và thị trường vốn. Khi sáng chế không còn “nằm kho”, khi thuật toán AI được hạch toán như tài sản cố định, khi nhãn hiệu trở thành tài sản thế chấp - đó là lúc Việt Nam thực sự bước vào nền kinh tế tri thức, không chỉ bằng khẩu hiệu mà bằng bảng cân đối kế toán của từng doanh nghiệp.